Stowarzyszenie „Ruska Bursa” w Gorlicach wydało publikację będącą zbiorem artykułów poświęconych austriackiemu obozowi internowania w Thalerhofie. Obóz ten zajmuje szczególne miejsce w dziejach ludności rusińskiej monarchii habsburskiej okresu I wojny światowej.Utworzony w 1914 roku jako punkt przymusowego odosobnienia osób uznanych przez władze za politycznie nielojalne, obóz stał się narzędziem systemowych represji wobec Rusinów galicyjskich, w tym wobec ludności łemkowskiej. Historia Thalerhofu odsłania mechanizmy przemocy państwowej stosowane wobec ludności cywilnej oraz dalekosiężne konsekwencje polityki podejrzeń narodowo-wyznaniowych, których skutki były odczuwalne jeszcze długo po zakończeniu działań wojennych.
Internowanie Rusinów w Thalerhofie było doświadczeniem, które w sposób zasadniczy naruszyło ciągłość życia społecznego i rodzinnego. Obóz nie stanowił jedynie miejsca fizycznej izolacji, lecz był przestrzenią dezintegracji dotychczasowych ról, hierarchii i więzi wspólnotowych.W obrębie społeczności łemkowskiej doświadczenie to funkcjonuje do dziś jako trwały element pamięci zbiorowej, kształtujący sposób postrzegania własnych dziejów oraz interpretację wydarzeń Wielkiej Wojny. W 2024 roku, w 110. rocznicę utworzenia obozu, Stowarzyszenie „Ruska Bursa” w Gorlicach we współpracy z Muzeum Dwory Karwacjanów i Gładyszów w Gorlicach zorganizowało konferencję naukową poświęconą problematyce Thalerhofu. Debata objęła zagadnienia genezy obozu, jego funkcjonowania oraz społecznych i kulturowych konsekwencji internowania. Niniejsza publikacja gromadzi referaty wygłoszone podczas wspomnianej konferencji, opracowane w formie artykułów naukowych. Tom został uzupełniony o dodatkowe teksty, które poszerzają podjętą problematykę zarówno o perspektywę badawczą, jak i wspólnotową.
Pierwsza część tomu, zatytułowana Geneza i realia, poświęcona została funkcjonowaniu obozu internowania w Thalerhofie w okresie jego działalności, ze szczególnym uwzględnieniem przyczyn jego powstania, panujących w nim warunków oraz doświadczeń osób internowanych. W artykule wprowadzającym (Łemkowie w cesarsko-królewskim obozie internowania w Thalerhofie) dr Jakub Łobocki omawia genezę obozu w kontekście polityki bezpieczeństwa monarchii austro-węgierskiej oraz warunki życia internowanych. Dr Adam Szczupak (Duchowni greckokatolickiej diecezji przemyskiej w obozie w Thalerhofie) poddaje szczegółowej analizie skalę represji wymierzonych w duchowieństwo greckokatolickiej diecezji przemyskiej. Obraz obozu i internowanych Rusinów w międzynarodowej opinii publicznej przybliża tekst dr. Bogdana Horbala (Thalerhof poza monarchią austro-węgierską. Relacje prasowe w czasie Wielkiej Wojny), który analizuje relacje prasowe ukazujące się podczas I wojny światowej poza granicami Austro-Węgier. Tę część zamyka artykuł dr. hab. Andrzeja Zięby (Kilka refleksji na temat przyczyn i konsekwencji Thalerhofu), który interpretuje Thalerhof jako rezultat polityki represyjnej wymierzonej w rusińską tożsamość narodową, analizując jego przyczyny w kontekście wojennej psychozy zdrady oraz jego długofalowy wpływ na pamięć zbiorową i procesy tożsamościowe.
Druga część publikacji, Narracje i upamiętnienia, skupia się na funkcjonowaniu pamięci o Thalerhofie w okresie międzywojennym oraz na instytucjonalnych i religijnych formach upamiętniania doświadczenia internowania. Damian Nowak (Komitet Thalerhofski we Lwowie i jego działalność w okresie międzywojennym) analizuje działalność lwowskiego Komitetu Thalerhofskiego jako kluczowej instytucji międzywojennej dokumentującej represje, organizującej upamiętnienia oraz kształtującej rusińską narrację pamięci o Thalerhofie. Dr Roman Dubec (Prawosławne obchody thalerhofskie w Czarnem o okresie międzywojennym) rekonstruuje przebieg prawosławnych obchodów thalerhofskich w Czarnem w okresie międzywojennym, ukazując ich masowy charakter oraz rolę, jaką religijno-społeczne formy upamiętnienia ofiar obozu odgrywały w kształtowaniu pamięci zbiorowej i łemkowskiej tożsamości. Dr hab.Helena Duć-Fajfer (Wpływ Thalerhofu na przemiany świadomości inteligencji łemkowskiej na podstawie źródeł literackich) bada wpływ doświadczenia Thalerhofu na przemiany świadomości i tożsamości inteligencji łemkowskiej, wskazując – w oparciu o źródła literackie – na Thalerhof jako na centralny punkt odniesienia dla łemkowskiej pamięci kulturowej i symbolicznego porządkowania własnych dziejów. Dopełnieniem tej sekcji jest tekst Piotra Trochanowskiego (Niedośpiewana pieśń więźnia Thalerhofu, poety Mychaiła Nesteraka. Nesterak w świadczeniach współwięźnia, Symeona Pyża), który poprzez sylwetkę poety Mychaiła Nesteraka – więźnia Thalerhofu i poległego żołnierza frontu włoskiego – i świadectwa Symeona Pyża, ukazuje tragizm przerwanego talentu i rolę więziennej solidarności oraz późniejszą rolę środowiska łemkowskiego w ocaleniu jego twórczości.
Część trzecia, Konteksty i komparatystyka, poszerza perspektywę badawczą, sytuując doświadczenie Thalerhofu w szerszym kontekście militarnym, regionalnym i politycznym. Dr hab. Andrzej Olejko (Wielka Wojna w Beskidach z perspektywy c. i k. 5. Pułku Dragonów) przedstawia przebieg działań wojennych w Beskidach oczyma żołnierzy konkretnej jednostki austro-węgierskiej kawalerii, kreśląc lokalny wymiar wojny i jej wpływ na zaplecze społeczne regionu. Artykuł prof. dr. hab.Petera Švorca (Ruska Kraina jako obustronne starania o zachowanie niepodzielności Węgier [1918–1919]), analizuje polityczne koncepcje i działania rusińskich elit oraz władz węgierskich po I wojnie światowej, ukazując Ruską Krainę jako krótkotrwały projekt autonomii mający utrzymać Rusinów w ramach państwa węgierskiego w warunkach rozpadu monarchii austro-węgierskiej. Część tę zamyka porównawcza analiza dr.Wiktora Węglewicza („Dąbie – to polski Thalerhof ”. Porównanie internowania Łemków i Ukraińców galicyjskich w obozie Thalerhof w okresie I wojny światowej i w polskiej niewoli w latach 1918–1920), który zestawia internowanie Łemków i Ukraińców w obozie w Thalerhofie z funkcjonowaniem polskich obozów po 1918 roku (na przykładzie Dąbia), ukazując podobieństwa i różnice w motywach represji, warunkach pobytu oraz funkcjonowaniu obu systemów internowania. Publikację zamykają dwie relacje ze współczesnych upamiętnień 110. rocznicy utworzenia obozu – ogólnołemkowskiego wyjazdu do Thalerhofu w październiku 2024 roku. Relacja Seweryna Kosowskiego ukazała się wcześniej w języku łemkowskim na portalu lem.fm. Tekst Przemka Polańskiego jest poszerzoną wersją relacji opublikowanej na portalu krosno.pl.
Zebrane w niniejszym tomie artykuły stanowią próbę uporządkowania i pogłębienia refleksji nad obozem internowania w Thalerhofie, ukazanym zarówno w realiach historycznych Wielkiej Wojny, jak i w perspektywie jego długofalowych konsekwencji dla Łemków. Publikacja ta nie pretenduje do wyczerpania tematu, który nadal wymaga systematycznych i pogłębionych badań źródłowych, lecz ma na celu stworzenie płaszczyzny do dalszej dyskusji naukowej oraz zachowanie ciągłości pamięci o doświadczeniu internowania.
Książkę można zakupić w sklepie internetowym portalu lem.fm: https://www.lem.fm/pl/sklep/thalerhof-oboz-internowania-rusinow/