Stowarzyszenie „Ruska Bursa” otrzymało list gratulacyjny od Ministry Kultury i Dziedzictwa Narodowego Marty Cienkowskiej w związku z wpisaniem języka łemkowskiego jako nośnika dziedzictwa kulturowego Łemków na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego.
W liście Minister podkreśliła znaczenie działań podejmowanych na rzecz ochrony i zachowania języka dla przyszłych pokoleń oraz wyraziła nadzieję, że dokonany wpis będzie sprzyjał popularyzacji dziedzictwa kulturowego i wzmacnianiu świadomości jego wartości.
To ważne wyróżnienie dla całej społeczności łemkowskiej, ale również symboliczne potwierdzenie wieloletniej pracy prowadzonej przez Ruską Bursę. Od początku swojej działalności stowarzyszenie konsekwentnie traktowało język łemkowski jako podstawowy nośnik kultury, pamięci historycznej i tożsamości Łemków. Nie ograniczało się przy tym do działań dokumentacyjnych czy promocyjnych, lecz tworzyło przestrzeń, w której język pozostaje naturalnym elementem życia wspólnotowego.
Inicjatywa odrębnego wpisu dla języka łemkowskiego powstała w marcu 2023 roku, przy okazji spotkania dotyczącego wpisu kultury góralskiej, którego definicja obejmowała wówczas również Łemków i Bojków. Z uwagi na odrębność wspólnoty podjęto decyzję o staraniu się o wpis dotyczący Łemków. Postępowanie zainicjowały dwie organizacje: Stowarzyszenie Łemków oraz Stowarzyszenie „Ruska Bursa” w Gorlicach, które przeprowadziły konsultacje społeczne w dwóch głównych ośrodkach zamieszkania Łemków – 7 czerwca 2023 roku w Legnicy oraz 1 lipca 2023 roku w Gorlicach.
Zaproszenia do udziału w konsultacjach skierowano do kilkunastu organizacji i zespołów, m.in. Łemkowskiego Zespołu Pieśni i Tańca „Kyczera”, Stowarzyszenia Lemko-Tower, Łemkowskiej Zagrody Edukacyjnej „Dziubyniłka” czy Fundacji Stara Droga i wielu innych, a także niemalże do wszystkich gmin (a też miast i powiatów), w których Narodowy Spis Powszechny 2021 wykazał obecność osób narodowości łemkowskiej. W spotkaniach wzięli udział przedstawiciele organizacji społeczno-kulturalnych, nauczyciele języka łemkowskiego, twórcy oraz członkowie wspólnoty posługujący się językiem w życiu codziennym. W toku tych konsultacj na przedstawicielkę depozytariuszy wybrana została prof. Helena Duć-Fajfer.
Odnotować należy, że w trakcie procedury pojawiła się również druga inicjatywa dotycząca wpisania języka łemkowskiego na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Jak wynikało z informacji opublikowanych w kwietniu 2023 roku w mediach regionalnych, wstępne rozmowy w tej sprawie prowadził Jerzy Starzyński, prezes Łemkowskiego Zespołu Pieśni i Tańca „Kyczera”. Informacja ta nie była wcześniej przedmiotem konsultacji prowadzonych w ramach wspólnoty i dotarła do części środowiska łemkowskiego dopiero za pośrednictwem doniesień medialnych. Niezależnie od tego, postępowanie zakończone wpisem opierało się na szeroko zakrojonych konsultacjach społecznych z udziałem depozytariuszy języka oraz organizacji reprezentujących różne środowiska łemkowskie. Największy zaś wkład w redagowaniu wniosku wnieśli Dominika i Kamil Federygowie.
Znaczenie tego wpisu wykracza jednak poza sam fakt formalnego uznania wartości języka. Jak podkreślano podczas prac nad wnioskiem, język łemkowski jest przede wszystkim żywym narzędziem komunikacji, obecnym w rodzinach, kulturze, literaturze, mediach i działalności społecznej. To właśnie jego codzienne używanie stanowi najskuteczniejszą formę ochrony.
Od wielu lat Ruska Bursa tworzy warunki do rzeczywistego funkcjonowania języka łemkowskiego w życiu społecznym i kulturalnym. Szczególne miejsce zajmuje działalność wydawnicza, która obejmuje zarówno publikacje naukowe, jak i literackie. Stowarzyszenie wydaje punktowane czasopismo naukowe „Rocznik Ruskiej Bursy”, będące jednym z najważniejszych miejsc publikacji badań poświęconych historii, kulturze i językowi Łemków, w tym również prac publikowanych bezpośrednio w języku łemkowskim.
Bursa jest także wydawcą serii „Biblioteka Łemkowskiej Klasyki”, dzięki której do współczesnych czytelników trafiają dzieła najważniejszych twórców łemkowskich, m.in. Petra Polańskiego czy Władymira Chylaka. W jej dorobku znajdują się również publikacje dokumentujące historię społeczności, publicystyka, wspomnienia, materiały edukacyjne oraz książki popularyzujące wiedzę o kulturze i języku Łemków.
Ważnym obszarem działalności jest także dokumentowanie i porządkowanie dziedzictwa piśmienniczego. Stowarzyszenie od lat prowadzi prace archiwizacyjne i digitalizacyjne, zabezpieczając rozproszone materiały źródłowe oraz udostępniając je kolejnym pokoleniom badaczy i członków społeczności. W ostatnich latach Ruska Bursa była również zaangażowana w przygotowanie „Kontekstualnego słownika języka łemkowskiego”, jednej z najważniejszych współczesnych publikacji dokumentujących zasób i użycie języka.
Równe istotnym elementem działalności są także przedsięwzięcia edukacyjne i popularyzatorskie. Bursa organizuje warsztaty, spotkania autorskie, wykłady, konferencje naukowe, konkursy czy wydarzenia skierowane do dzieci i młodzieży. W jej siedzibie działa biblioteka gromadząca publikacje dotyczące łemkoznawstwa i szerzej – kapratoznawstwa, a budynek Bursy pozostaje jednym z miejsc spotkań społeczności.
Szczególną rolę odgrywa również działalność medialna. To właśnie z inicjatywy środowiska skupionego wokół Ruskiej Bursy powstało radio LEM.fm, które wraz z portalem informacyjnym od wielu lat tworzy przestrzeń codziennej obecności języka łemkowskiego w mediach. Dzięki audycjom, podcastom, publikacjom i materiałom informacyjnym język funkcjonuje nie tylko podczas wydarzeń kulturalnych, ale także w bieżącym życiu wspólnoty.
W ostatnich latach stowarzyszenie podejmuje również działania związane z obecnością języka w przestrzeni cyfrowej. Obok działalności wydawniczej i edukacyjnej rozwijane są nowoczesne narzędzia (www.lemko.tools) służące dokumentowaniu, przetwarzaniu i upowszechnianiu języka łemkowskiego. Znalazło to odzwierciedlenie również w planie działań ochronnych przygotowanym dla elementu wpisanego na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego.
Otrzymany list gratulacyjny jest wyrazem uznania dla całej społeczności zaangażowanej w ochronę języka łemkowskiego. Dla Ruskiej Bursy ma on także wymiar szczególny, ponieważ potwierdza znaczenie pracy prowadzonej od lat poprzez działalność wydawniczą, naukową, edukacyjną i medialną. To właśnie takie codzienne działania sprawiają, że język łemkowski pozostaje żywym elementem kultury i nadal pełni swoją podstawową funkcję we wspólnocie Łemków.
